Bizim Zamanımızda Demeye Ne Zaman Başladık?...
Bir Y kuşağı olarak, Z kuşağıyla günün iki ayrı vardiyasında karşılaşıyorum. Evde anne, işte işveren olarak..
Y kuşağıyla Z kuşağını karşılaştırmak için bence uzun araştırmalara hiç gerek yok. En basit uygulama ile ikisini de bilmedikleri bir semte bırakın; telefonları elinden alın, bekleyin. Biz Y kuşağı olarak en fazla birazcık gecikiriz, onlar ise konum atamadığı, alamadığı, aplikasyonlara başvuramadığı, yapay zekaya danışamadığı için büyük ihtimalle kaybolur.. Zaten aramızdaki temel fark da burada başlıyor: Biz kaybolunca birini buluruz, onlar ise önce bağlantı arar. Biz adres sorarak yetiştik, üstelik verilen cevapların adresle ilişkisi her zaman kuvvetli de değildi. Navigasyon öncesi dönemimizde, tarifin yarısı kapanmış işletmelerden oluşurdu. Gideceğimiz yeri bulmak için semtin yakın tarihini de öğrenirdik.. Şimdi navigasyon “Hedefinize ulaştınız” diyor. Z kuşağı boş arsaya bakıyor ve uygulamaya itiraz etmiyor, mantığını bizim kadar irdelemiyor. Sonuçta uyduyla tartışacak değil.. Aynı amaçla iki farklı yöntem ancak sonuç üzerindeki ana çarpan olan -internet- ve ona bağlılık süreçlerimizi işte böyle etkiliyor. Evdeki kablosuz internet bağlantısının koptuğunu saniyesinde fark eden bir Z kuşağı -Anne internet gitti- diye anında serzenişte bulunuyor..
Biz kütüphaneye giden, ansiklopedi görmüş nesiliz. Bir ödev için cilt indirmenin ne demek olduğunu biliriz zira biz bilgiye ulaşmanın fiziksel ağırlığını da yaşadık. Mesala ilgili ansiklopediden ‘Osmanlı’ maddesini bulmak için önce doğru cildi çekecektiniz, yanlış cildi aldıysanız araştırmadan önce küçük bir kuvvet antrenmanı yapmış olurdunuz. Üstelik ansiklopedide yalnızca aradığınız şeyi öğrenmezdiniz. Sayfayı çevirirken gözünüz başka bir maddeye illaki takılırdı. Ödeviniz yanardağlardı, arada Venedik’i de öğrenirdiniz. Şimdi soru yazılıyor, cevap geliyor. Uzunsa kısaltılıyor. Biraz daha uzunsa “Üç madde halinde özetle” deniyor. Biz bazen iki satırlık bilgi için on sayfa okurduk. Şimdi on sayfalık bilgiyi okumamak için iki satırlık komut yazılıyor..
Elbette onların bilgiye erişim hızıyla yarışamayız. Biz kaynakça hazırlarken onlar sunumu bitiriyor. Biz kaynaklardan birleştirerek sayfa sayfa dönem ödevleri yapardık, onlar 2 dakikada sunumları bitiriyorlar. “Nereden öğrendin?” sorusunun cevabı eskiden kitap adıydı; şimdi bazen yalnızca “Karşıma çıktı.” Bilgi edinmekle bir içeriğe rastlamak arasındaki fark, bu kadar sessizce kapanmış görünüyor.. İrdelenmemiş bilgiler, çoğunlukla onlar için -tamamlanan ödev- olsa da işin gerçeğinde pekişmemiş bilgi yığınlarına dönüşüyor..
Bizim hafızamızda telefon numaraları vardı. Ev telefonlarımız vardı yahu numaranızı eminim siz de hala hatırlıyorsunuzdur.. Şimdi insan aile bireyinin numarasını ezbere bilmeyebiliyor, sürekli konuşuyor ama rakamsal olarak zihin tanıyamayabiliyor. Bu yüzden iddia ediyorum bizim unutkanlığımızla onların unutkanlığı da aynı değil..
Y kuşağı olarak biz, sevdiğimiz şarkının radyoda çıkmasını bekledik. Kaset hazır, parmak kayıt tuşunda… Şarkı başlayınca evde konuşmak yasaktı. Sunucu son kıtaya girerse kaydımız ömür boyu onunla yaşardı. Şimdi şarkının ilk sekiz saniyesi yeterince etkileyici değilse sıradakiyle değiştiriliyor. Biz müziğe ulaşmak için bile sabır gösterirdik. Fotoğraf çektirirken de durum aynıydı. Makinelerimizde bizim otuz altı pozumuz vardı. Bunun üçü yanlışlıkla çekilirse büyük olasılıkla aile bireylerinden birinden fırça peşi sıra gelirdi. Şimdi bir kahvenin kırk adet fotoğrafı var. Kahve içilirken soğuyor, fotoğraflar arasından “doğal olanı” seçmek zaman alıyor. Kahveler fotoğraflar için cezveden fincana konur oldu..
Biz cihazlarla müzakere ederek büyüdük. Televizyon çekmezdi, anten çevrilirdi. Kaset sarardı, kalem bulunurdu. Kumanda çalışmazdı, piller çıkarılıp yeniden takılır, son bir görev yapmaları istenirdi. Evdeki eşyanın huyu bilinirdi, şahsına münhasır müdahelelerle sorunlar bertaraf edilirdi, siyah beyaz televizyonların tokatlandığında sorunun çözüldüğünü izler, üzerine gülerdik.. Buzdolabı ses çıkarınca bunun normal sesi mi, masraf sesi mi olduğuna ailece karar verirdik. Şimdi ise cihaz hata kodu veriyor. Kodun ne anlama geldiğini öğrenmek için servis tarafından başka bir cihaz gerekiyor..
Z kuşağı teknoloji kullanmakta çok hızlı, bunu kabul etmemek mümkün değil. Çocuğunun Play Station’da show yapmasıyla övünenlere şahsen şahit oldum.. Fakat kullanmakla, çalışmadığında başının çaresine bakmak arasında fark var. Uygulamanın bütün özelliklerini biliyorlar; uygulama açılmayınca beklenmedik bir sessizlik oluyor. Bizim için ekran kararması gerçek bir arıza, onlar için hizmet veren dünyanın geçici olarak kapanması..
Haksızlık etmeyelim: Bizim üç günde çözeceğimiz işi, dijital dünya desteğiyle onlar üç dakikada hallediyorlar. Ama o işin basılı halini önlerine koyup “Bunu dosyaya kaldırır mısın?” dediğinizde, hayatlarında ilk kez bir nesnenin sürükleyip bırakarak taşınmadığını hatırlıyorlar. Hangi dosyaya koymaları gerektiği hakkında mantık yürütmekte zorlanıyorlar. O zaman da onların yapay zekaya yaptığı gibi bizlerin onlara komutu tam ve eksiksiz vermemiz gerekiyor.. Evet, yüksek oranda komut ile çalışıyorlar. İstediğiniz işi söylüyorsunuz, işi bittiğinde kendinden bir şey katma konusunda istekli dahi olmuyorlar.. Kanımca, Y kuşağının ebeveynlerindeki maddi sıkıntılardan doğan -Ne gerek var?- düşüncesi, Z kuşağına düşünme ve beraberinde uygulama konusunda -Ne gerek var?- şekliyle nesilden nesile dönüşerek aktarılmış gibi duruyor.
Z kuşağına “İnternet olmasa ne yapardınız?” sorusunu sormayı seviyorum. Genellikle “Kitap okurduk, yürüyüş yapardık, arkadaşlarımızla görüşürdük” diyorlar.
Yani aslında bizim çocukluğumuzu alternatif yaşam kampı olarak tarif ediyorlar.. Biz hani arkadaşımızın evde olup olmadığını öğrenmek için kapısını çalardık, önceden mesaj atmazdık. Buluşmaya gelmeyen birini canlı takip edemezdik. Şimdi biri “Beş dakikaya oradayım” diyor; konumuna bakılıyor, beş dakikaya orada olamayacağı bilimsel olarak kanıtlanıyor, aslında mazeretlerin coğrafi tutarlılığı denetleniyor..
Yine de bütün bunları bir üstünlük nutkuna çevirmeden önce kendi telefonumuza bakmakta yarar var. Çünkü biz de artık iki sokak ötedeki yere navigasyon açıyoruz. Ezbere bildiğimiz yolu, trafik kırmızı/tıkalı gösteriyor diye sorguluyoruz. Eskiden hesap makinesi kullanmadan yaptığımız işlemi şimdi telefona soruyoruz.
Bizim kuşak teknolojisiz yapmayı biliyor ama giderek yapmamayı tercih ediyor. Aramızdaki fark şu: Biz kolaylığa sonradan alıştık. Onlar dünyayı başından beri böyle tanıdı. Bu yüzden internet kesildiğinde biz eski yöntemlere dönüyoruz. Onlar ortada yöntem kalmadığını düşünüyor.
En çok da kızlarımın bir gün kendi çocuklarına ne anlatacağını merak ediyorum. Her kuşağın, kendinden sonrakine zahmetli bir çocukluk bırakma hakkı var. Biz “Bir şarkıyı kaydetmek için radyonun başında beklerdik” diyoruz. Onlar belki “Bizim zamanımızda yapay zekaya ne istediğimizi tek tek yazardık” diyecekler. Torunum da annesinin sözünü kesip “Peki, yazdığınızı anlamazsa ne yapardınız?” diye soracak. Kızımın cevabını şimdiden duyar gibiyim: “Bir daha yazardık..
Ahh be güzel kızım; anneannen de ben anlamayınca aynı şeyi bir daha söylerdi. Yalnız ikinci seferinde büyük harfler vardı.. Konum anlık güncellenirdi. Annem terliği alınca yerimiz anında değişir, konu anında netleşirdi..